Mülga, hukuk dilinde yürürlükten kaldırılmış, hukuki geçerliliği sona erdirilmiş veya ilga edilmiş kanun ve düzenlemeler için kullanılan bir terimdir. Bir kanunun tamamı veya belirli bir maddesi yürürlükten kaldırıldığında, ilgili düzenleme “mülga” olarak adlandırılabilir. Ancak mülga bir hükmün geçmişte meydana gelen olaylar bakımından hiçbir hukuki etkisinin kalmadığı söylenemez.
Mülga ifadesi, özellikle eski kanun metinlerinde, mevzuat değişikliklerinde ve mahkeme kararlarında karşımıza çıkar. Kanunların yanında yönetmeliklerin, diğer düzenleyici işlemlerin ve bunların belirli hükümlerinin yürürlükten kaldırılması durumunda da bu terim kullanılabilir.
Kısaca: Mülga, yürürlükten kaldırılmış demektir. Örneğin bir kanunun belirli maddesinin yanında “Mülga” ifadesinin bulunması, o maddenin yürürlükten kaldırıldığını gösterir. Bununla birlikte eski hükmün geçmişteki olaylara uygulanıp uygulanmayacağı, ilgili geçiş hükümlerine ve zaman bakımından uygulama kurallarına göre belirlenir.
Mülga Ne Demek?
Mülga kelimesi, hukuk terminolojisinde daha önce yürürlükte bulunan ancak sonradan hukuki düzenlemelerle yürürlükten kaldırılan hükümleri ifade eder.
Kanun koyucu, mevcut bir kanunun tamamını yürürlükten kaldırabileceği gibi yalnızca belirli maddelerini veya fıkralarını da kaldırabilir.
Örneğin bir kanunun 15. maddesi yürürlükten kaldırıldığında, mevzuat metninde bu maddeye ilişkin “Mülga” açıklaması yer alabilir. Bu durum, kanunun diğer maddelerinin de yürürlükten kaldırıldığı anlamına gelmez.
Bir hükmün mülga olup olmadığının belirlenmesinde yalnızca eski kanun metninin incelenmesi yeterli değildir. İlgili değişiklik kanunu, yürürlük tarihi ve varsa geçiş hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Mülga Kanun Nedir?
Mülga kanun, yürürlükten kaldırılmış kanundur. Bir kanunun yürürlükten kaldırılması, yeni bir kanunun kabul edilmesi veya mevcut mevzuatta yapılan değişiklikler sonucunda gerçekleşebilir.
Örneğin 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce yürürlükte bulunan 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi ise mülga kanun niteliğindedir.
Ancak eski Medeni Kanun döneminde gerçekleşen işlemlerin hangi hükümlere tabi olacağı değerlendirilirken, 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun dikkate alınmalıdır.
Dolayısıyla mülga bir kanun, güncel hukuki işlemlere genel olarak doğrudan uygulanmasa da geçmişte meydana gelen bazı olaylar bakımından önemini koruyabilir.
Mülga Madde Ne Demek?
Mülga madde, bir kanun veya düzenleyici işlemin yürürlükten kaldırılmış maddesidir.
Bir kanunun belirli maddesinin kaldırılması, kanunun tamamının yürürlükten kalktığını göstermez.
Örneğin bir kanunun 25. maddesi yürürlükten kaldırılırken diğer maddeleri uygulanmaya devam edebilir.
Resmî mevzuat metinlerinde yürürlükten kaldırılan maddeler çoğu zaman şu şekilde gösterilir:
“Madde 25 – (Mülga: …)”
Bu gösterim, ilgili maddenin yürürlükten kaldırıldığını ve yanında belirtilen değişikliğin bu işleme ilişkin olduğunu anlatır.
Maddenin hangi tarihte yürürlükten kalktığı, değişiklik kanununun yürürlük hükümleri incelenerek belirlenmelidir.
Mülga Kanun Hükmü Uygulanabilir mi?
Bir kanun hükmünün yürürlükten kaldırılmış olması, geçmişte meydana gelen bütün hukuki olaylara ilişkin etkilerinin kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Hukukta kanunların zaman bakımından uygulanmasına ilişkin kurallar bulunmaktadır. Bu kurallar, eski ve yeni kanun hükümlerinden hangisinin uygulanacağını belirler.
Örneğin bir sözleşmenin kurulduğu tarihte yürürlükte bulunan kanun ile uyuşmazlığın ortaya çıktığı tarihte yürürlükte olan kanun farklı olabilir.
Böyle bir durumda hangi kanunun uygulanacağı, ilgili geçiş hükümlerine ve hukuki ilişkinin niteliğine göre değerlendirilir.
Bu nedenle mülga bir kanunun geçmişteki olaylarla ilgili değerlendirmelerde esas alınması belirli koşullarda mümkün olabilir.
Mülga Kanun Geriye Dönük Uygulanır mı?
Mülga bir kanunun geçmişte gerçekleşen olaylara uygulanması ile yeni bir kanunun geçmişe etkili şekilde uygulanması birbirinden farklı konulardır.
Hukukta genel olarak hukuki güvenlik ve kanunların zaman bakımından uygulanmasına ilişkin ilkeler önem taşır. Ancak farklı hukuk alanlarında bu ilkelere ilişkin özel düzenlemeler bulunabilir.
Örneğin özel hukukta eski ve yeni kanunların uygulanması, ilgili yürürlük ve uygulama kanunlarına göre belirlenir.
Ceza hukukunda ise suç ve cezalara ilişkin zaman bakımından uygulama bakımından özel kurallar bulunmaktadır.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca suçun işlendiği tarihte yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.
Dolayısıyla yürürlükten kaldırılan bir kanunun geçmişte meydana gelen olaylara uygulanıp uygulanmayacağı, her hukuk alanında aynı şekilde cevaplandırılamaz.
Mülga ile İlga Arasındaki Fark Nedir?
Mülga ve ilga kavramları birbiriyle yakından ilişkilidir. Ancak biri yürürlükten kaldırma işlemini, diğeri bu işlemin sonucunu ifade eder.
- İlga: Bir kanunun veya hukuki düzenlemenin yürürlükten kaldırılması işlemidir.
- Mülga: Yürürlükten kaldırılmış olan kanun veya hükmün durumunu belirtir.
Örneğin “Kanunun 10. maddesi ilga edildi” ifadesi, maddenin yürürlükten kaldırıldığını anlatır.
“Kanunun mülga 10. maddesi” ifadesi ise artık yürürlükte bulunmayan ilgili maddeyi tanımlar.
Bu nedenle ilga işlemi ile mülga olma durumu aynı hukuki sürecin farklı yönlerini ifade eder.
Mülga ile İptal Edilmiş Kanun Aynı Şey mi?
Bir kanunun yürürlükten kaldırılması ile Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmesi farklı hukuki süreçlerdir.
Kanun koyucu, yeni bir kanuni düzenleme yaparak mevcut bir kanunu veya hükmü yürürlükten kaldırabilir.
Anayasa Mahkemesi ise Anayasa’ya uygunluk denetimi kapsamında kanunların veya belirli hükümlerinin iptaline karar verebilir.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 153. maddesine göre Anayasa Mahkemesinin iptal kararları kural olarak Resmî Gazete’de yayımlandıkları tarihte hüküm doğurur. Ancak Mahkeme, gerekli gördüğü durumlarda iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleyebilir.
Bu nedenle bir hükmün “mülga” olması ile Anayasa Mahkemesi tarafından “iptal edilmiş” olması aynı hukuki işlemi ifade etmez. İptal edilen hükmün yürürlükten kalkmasının zamanı da Anayasa’nın 153. maddesi çerçevesinde değerlendirilir.
Anayasa Mahkemesinin İptal Kararı Geriye Yürür mü?
Anayasa’nın 153. maddesinde Anayasa Mahkemesinin iptal kararlarının geriye yürümeyeceği düzenlenmiştir.
Bu kural, hukuki güvenliğin ve hukuki istikrarın korunması bakımından önem taşır.
Ancak iptal kararının devam eden yargılamalara etkisi, kesinleşmiş kararların durumu ve henüz sonuçlanmamış hukuki ilişkiler bakımından farklı değerlendirmeler yapılması gerekebilir.
Bu nedenle iptal kararlarının geriye yürümemesi ilkesi, iptal edilmiş bir hükmün devam eden hiçbir uyuşmazlığı etkileyemeyeceği şeklinde yorumlanmamalıdır.
Somut olayda iptal kararının yürürlük tarihi, uyuşmazlığın durumu ve ilgili yargı kararları birlikte incelenmelidir.
Mülga Kanun ile Yürürlükteki Kanun Arasındaki Fark Nedir?
Mülga kanun, yürürlükten kaldırılmış bir düzenlemedir. Yürürlükteki kanun ise hukuki geçerliliğini sürdüren ve uygulanma şartları mevcut olduğunda esas alınabilen kanundur.
İki kavram arasındaki temel fark, ilgili düzenlemenin yürürlük durumudur.
- Mülga kanun: Yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak geçmişteki bazı hukuki ilişkiler bakımından uygulanması gündeme gelebilir.
- Yürürlükteki kanun: Hukuken yürürlüktedir. Kapsamına giren olay ve işlemlere uygulanabilir.
Bir kanunun yürürlükte bulunması da onun her somut olayda mutlaka uygulanacağı anlamına gelmez. Özel kanunlar, geçiş hükümleri ve zaman bakımından uygulama kuralları dikkate alınmalıdır.
Mülga Kanun Yerine Hangi Kanun Uygulanır?
Bir kanunun yürürlükten kaldırılmasının ardından hangi kanunun uygulanacağı, yapılan düzenlemenin içeriğine bağlıdır.
Bazı durumlarda eski kanunun yerine yeni bir kanun yürürlüğe girer. Bazı durumlarda ise mevcut düzenlemenin belirli hükümleri kaldırılır ve aynı konuda farklı kanuni düzenlemeler uygulanabilir.
Örneğin 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi’nin yerine 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girmiştir.
Ancak yürürlükten kaldırılan her kanunun yerine mutlaka aynı kapsamda yeni bir kanun çıkarılması zorunlu değildir.
Hangi hükmün uygulanacağı araştırılırken yürürlükten kaldırma düzenlemesinin yanı sıra ilgili yürürlük ve geçiş maddeleri de incelenmelidir.
Mülga Kanuna Göre Yapılan İşlemler Geçersiz Olur mu?
Bir kanunun yürürlükten kaldırılması, önceki dönemde o kanuna dayanılarak gerçekleştirilen bütün hukuki işlemleri kendiliğinden geçersiz hâle getirmez.
İşlemin gerçekleştirildiği tarihteki hukuk kuralları, yeni kanunun geçiş hükümleri ve varsa kazanılmış haklar dikkate alınmalıdır.
Örneğin yürürlükte bulunduğu dönemde geçerli şekilde kurulan bir hukuki ilişkinin sonuçları, yeni kanunun yürürlüğe girmesinden sonra da devam edebilir.
Ancak bu durum bütün işlemler için aynı şekilde geçerli değildir. Özellikle emredici hükümler ve özel geçiş düzenlemeleri farklı sonuçlar doğurabilir.
Mülga Kanun Mahkemede Dayanak Gösterilebilir mi?
Yürürlükten kaldırılmış bir kanun, geçmişte gerçekleşen olaylar ve hukuki ilişkiler bakımından belirli durumlarda mahkemede hukuki dayanak olarak gündeme gelebilir.
Örneğin eski kanunun yürürlükte bulunduğu tarihte kurulmuş bir sözleşmeden doğan uyuşmazlıkta, ilgili geçiş hükümleri eski kanunun uygulanmasını gerektirebilir.
Ancak mülga kanuna dayanılması, o hükmün uyuşmazlıkta mutlaka uygulanacağı anlamına gelmez.
Mahkeme, yürürlük ve uygulama hükümleri çerçevesinde uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kurallarını belirler.
Mülga İbaresinin Kanunlarda Kullanımı
Mevzuat metinlerinde “mülga” ifadesi farklı şekillerde kullanılabilir.
Örneğin:
- Mülga Kanun: Tamamı yürürlükten kaldırılmış kanunu belirtir.
- Mülga Madde: Belirli bir kanun maddesinin yürürlükten kaldırıldığını gösterir.
- Mülga Fıkra: Maddenin yalnızca ilgili fıkrasının yürürlükten kaldırıldığını ifade eder.
- Mülga Bent: Bir maddenin veya fıkranın belirli bendinin yürürlükten kaldırıldığını gösterir.
- Mülga Yönetmelik: Yürürlükten kaldırılmış yönetmeliği ifade eder.
Bu ifadeler, yürürlükten kaldırma işleminin hangi düzenleme veya hüküm üzerinde gerçekleştiğinin anlaşılmasını sağlar.
Bir Kanunun Mülga Olup Olmadığı Nasıl Öğrenilir?
Bir kanunun veya kanun maddesinin yürürlükte olup olmadığını öğrenmek için resmî mevzuat kaynaklarından yararlanılabilir.
Bu amaçla öncelikle Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ilgili kanunun güncel metni incelenebilir.
Araştırma sırasında şu hususlara dikkat edilmelidir:
- Kanunun yürürlükte olup olmadığı,
- İlgili maddenin mülga olarak gösterilip gösterilmediği,
- Değişikliği veya yürürlükten kaldırmayı gerçekleştiren kanun,
- Yürürlükten kaldırma tarihinin ne olduğu,
- Geçici maddelerde özel düzenleme bulunup bulunmadığı,
- Anayasa Mahkemesi tarafından verilmiş bir iptal kararı olup olmadığı.
Özellikle eski tarihli hukuki uyuşmazlıklarda, yalnızca güncel kanun metninin değil olayın meydana geldiği tarihte yürürlükte bulunan hükümlerin de incelenmesi gerekebilir.
Mülga Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Mülga, yürürlükten kaldırılmış veya ilga edilmiş anlamına gelir.
- Mülga kanun, tamamı yürürlükten kaldırılan kanundur.
- Mülga madde, kanunun yalnızca ilgili maddesinin kaldırıldığını gösterebilir.
- İlga, yürürlükten kaldırma işlemini; mülga ise bu işlemin sonucunu ifade eder.
- Bir kanunun mülga olması, geçmişte yapılan bütün işlemleri kendiliğinden geçersiz kılmaz.
- Eski kanunların geçmişteki olaylara uygulanması, geçiş hükümlerine göre mümkün olabilir.
- Kanun koyucunun bir hükmü yürürlükten kaldırması ile Anayasa Mahkemesinin iptal kararı vermesi farklı işlemlerdir.
- Anayasa Mahkemesinin iptal kararları Anayasa’nın 153. maddesine göre geriye yürümez.
- Bir kanunun yürürlük durumunu belirlemek için güncel resmî mevzuat kontrol edilmelidir.
- Hangi kanunun uygulanacağı, olayın tarihi ve ilgili hukuk alanına göre değişebilir.
Mülga ile İlgili Hukuki Dayanaklar
Mülga kavramı, tek bir kanun maddesiyle sınırlı olmayıp mevzuatın yürürlükten kaldırılması ve zaman bakımından uygulanmasıyla ilgili birçok düzenlemeyle bağlantılıdır.
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 153: Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının yürürlüğe girmesi ve geriye yürümemesi.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 1028 ve 1029: Önceki Medeni Kanun’un yürürlükten kaldırılması ve yeni kanunun yürürlüğe girmesi.
- 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun: Eski ve yeni Medeni Kanun hükümlerinin zaman bakımından uygulanması.
- 6101 sayılı Türk Borçlar Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun: Eski ve yeni borçlar hukuku hükümleri arasındaki geçiş kuralları.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 7: Ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanması ve lehe kanun ilkesi.
Resmî kaynaklar:
- Mevzuat Bilgi Sistemi – Güncel Kanunlar ve Yürürlük Bilgileri
- Resmî Gazete – Kanun ve Mevzuat Değişiklikleri
- Anayasa Mahkemesi – Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Madde 153
- Anayasa Mahkemesi – Norm Kararlar Bilgi Bankası
Bir kanunun veya hükmün mülga olması, geçmişteki hukuki ilişkiler üzerindeki bütün etkilerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Uyuşmazlığa hangi düzenlemenin uygulanacağının belirlenmesinde yürürlük tarihi, geçiş hükümleri, kazanılmış haklar ve ilgili hukuk alanına özgü kurallar birlikte değerlendirilmelidir.
