Resen (re’sen), hukuk dilinde bir işlemin herhangi bir başvuru, talep veya şikâyet beklenmeden, yetkili makam tarafından kendiliğinden gerçekleştirilmesini ifade eden terimdir. Mahkemeler, Cumhuriyet savcılıkları ve idari makamlar, kanunların kendilerine verdiği yetkiler çerçevesinde bazı işlemleri resen yapabilir. Ancak bir makamın resen hareket edebilmesi, her durumda sınırsız yetkiye sahip olduğu anlamına gelmez.
Resen kavramı, özellikle ceza soruşturmalarında, mahkemelerin araştırma ve değerlendirme yetkilerinde, idari işlemlerde ve vergi hukukunda kullanılır. Bir işlemin resen yapılabilmesi için ilgili mevzuatta bu yönde bir yetki veya görev bulunması gerekir.
Kısaca: Resen, kendiliğinden veya bir başkasının talebine gerek olmadan demektir. Örneğin Cumhuriyet savcısının şikâyete bağlı olmayan bir suçun işlendiğini öğrenmesi üzerine soruşturma başlatması, resen harekete geçmeye örnektir. Ancak her suç veya hukuki işlem resen soruşturulamaz ya da gerçekleştirilemez.
Resen Ne Demek?
Resen kelimesi, bir işlemin ilgili makamın kendi görev ve yetkisi kapsamında, ayrıca bir başvuru yapılması gerekmeksizin gerçekleştirilmesi anlamında kullanılır.
Hukuki uygulamada “resen karar verilmesi”, “resen araştırma”, “resen soruşturma” ve “resen tarhiyat” gibi ifadelerle karşılaşılabilir.
Örneğin bir mahkemenin tarafların ileri sürdüğü hukuki nitelendirmeyle bağlı olmadan uyuşmazlığa uygulanacak Türk hukuku kurallarını belirlemesi, hukukun resen uygulanması ilkesinin sonucudur.
Buna karşılık mahkemenin kendiliğinden dava açması veya tarafların ileri sürmediği her olayı araştırması, bütün yargılama türlerinde geçerli bir yetki değildir.
Re’sen ile Resen Arasında Fark Var mı?
Hukuki kullanım bakımından re’sen ve resen aynı temel anlamı taşıyan iki yazım biçimidir. Her ikisi de kendiliğinden hareket etmeyi veya bir işlemi ayrıca talep beklemeksizin gerçekleştirmeyi ifade eder.
Mevzuat metinlerinde ve mahkeme kararlarında her iki yazımla da karşılaşılabilir.
Örneğin Vergi Usul Kanunu’nda “re’sen vergi tarhı” ifadesi kullanılırken farklı hukuki metinlerde “resen araştırma” veya “resen uygulama” ifadeleri bulunabilir.
Dolayısıyla iki yazım arasında, tek başına farklı hukuki sonuç doğuran bir anlam ayrımı bulunmamaktadır.
Resen İşlem Ne Demek?
Resen işlem, yetkili makamın ilgili kanuni düzenlemeler çerçevesinde, bir kişinin ayrıca talepte bulunmasına gerek olmaksızın gerçekleştirdiği işlemdir.
Resen işlem yapılması özellikle kamu makamlarının görev ve yetkileri bakımından önem taşır.
Örneğin bir idari makam, kanunda öngörülen koşulların gerçekleşmesi hâlinde kendiliğinden inceleme başlatabilir veya gerekli idari işlemi gerçekleştirebilir.
Ancak resen hareket etme yetkisi, idarenin hukuka uygun davranma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Gerçekleştirilen işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları bakımından hukuka uygun olması gerekir.
Resen Karar Vermek Ne Demek?
Resen karar vermek, yetkili makamın ilgili konuda ayrıca bir talep sunulmasını beklemeden, kanunun kendisine tanıdığı yetki veya yükümlülük kapsamında karar vermesidir.
Örneğin bazı usuli konuların mahkeme tarafından kendiliğinden değerlendirilmesi gerekebilir.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114. maddesinde dava şartları düzenlenmiştir. Aynı Kanun’un 115. maddesine göre mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır.
Bu nedenle taraflardan biri ayrıca ileri sürmemiş olsa bile mahkeme, dava şartlarına ilişkin değerlendirme yapabilir.
Ancak resen karar verilmesi, ilgili kişilerin savunma ve hukuki dinlenilme haklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Resen Araştırma İlkesi Nedir?
Resen araştırma ilkesi, yargı merciinin uyuşmazlığın çözümü için gerekli incelemeleri, kanuni yetkileri kapsamında kendiliğinden yapabilmesini ifade eder.
Bu ilke özellikle idari yargılama hukukunda önem taşır.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 20. maddesine göre Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ilişkin incelemeleri kendiliğinden yapar.
Bu kapsamda mahkemeler, gerekli gördükleri belgelerin gönderilmesini ve bilgilerin verilmesini taraflardan veya ilgili kurumlardan isteyebilir.
Örneğin bir idari işlemin iptali davasında mahkeme, uyuşmazlığı değerlendirmek için gerekli idari işlem dosyasının gönderilmesini ilgili kamu kurumundan isteyebilir.
Ancak resen araştırma ilkesi, davanın açılmasına, süreye veya diğer usuli şartlara ilişkin bütün kuralların uygulanmayacağı anlamına gelmez.
Hâkim Resen Delil Toplayabilir mi?
Hâkimin kendiliğinden delil toplama yetkisi, yargılamanın türüne ve ilgili kanun hükümlerine göre değişir.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 25. maddesinde taraflarca getirilme ilkesi düzenlenmiştir.
Bu maddeye göre kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, tarafların ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve kendiliğinden delil toplayamaz.
Buna karşılık resen araştırma ilkesinin uygulandığı uyuşmazlıklarda hâkimin araştırma yetkisi daha geniş olabilir.
Örneğin idari yargıda İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 20. maddesi, mahkemeye gerekli bilgi ve belgeleri kendiliğinden araştırma yetkisi tanır.
Dolayısıyla bütün hukuk davalarında hâkimin tarafların yerine geçerek delil topladığı veya hiçbir durumda resen delil toplayamayacağı söylenemez.
Hâkimin Hukuku Resen Uygulaması Ne Demek?
Hâkimin hukuku resen uygulaması, tarafların hukuki nitelendirmeleriyle bağlı olmadan uyuşmazlığa uygulanacak hukuk kurallarını kendisinin belirlemesidir.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 33. maddesinde hâkimin Türk hukukunu resen uygulayacağı düzenlenmiştir.
Örneğin taraflardan biri dava dilekçesinde hukuki dayanağı yanlış göstermiş olabilir. Hâkim, ileri sürülen maddi vakıalar çerçevesinde uyuşmazlığın doğru hukuki nitelendirmesini yapabilir.
Ancak hâkimin hukuku resen uygulaması, tarafların ileri sürmediği maddi vakıaları kanuni sınırlamalar dışında kendiliğinden davaya dâhil edebileceği anlamına gelmez.
Bu nedenle hukukun resen uygulanması ile delillerin resen toplanması birbirinden farklı konulardır.
Resen Soruşturma Nedir?
Resen soruşturma, Cumhuriyet savcısının suç işlendiği izlenimini veren bir durumu öğrenmesi üzerine, şikâyet şartı aranmayan suçlar bakımından kendiliğinden soruşturma işlemlerine başlamasıdır.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 160. maddesine göre Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar.
Örneğin kasten öldürme suçunun işlendiğine ilişkin yeterli başlangıç bilgisi elde edildiğinde, soruşturmanın yürütülmesi için mağdur yakınlarının ayrıca şikâyette bulunması şart değildir.
Ancak bütün suçlar resen soruşturulmaz. Bazı suçlarda soruşturma ve kovuşturma yapılabilmesi, kanunda öngörülen şikâyet şartına bağlıdır.
Resen Soruşturulan Suçlar Nelerdir?
Resen soruşturulan suçlar, soruşturma yapılabilmesi için mağdurun veya ilgili kişinin şikâyetinin aranmadığı suçlardır.
Örneğin kasten öldürme, yağma ve kanunda şikâyet koşuluna bağlanmamış diğer suçlar, ilgili şartlar altında resen soruşturulabilir.
Bununla birlikte bir suçun resen soruşturulup soruşturulmayacağı belirlenirken yalnızca suçun adına bakılması yeterli olmayabilir.
Suçun temel veya nitelikli hâli, özel düzenlemeler ve ilgili kanunun soruşturma şartlarına ilişkin hükümleri dikkate alınmalıdır.
Özellikle suçun bazı görünüm biçimlerinde şikâyet şartı bulunurken diğerlerinde bulunmaması mümkündür.
Resen Soruşturma ile Şikâyete Bağlı Soruşturma Arasındaki Fark Nedir?
Bu iki soruşturma türü arasındaki temel fark, soruşturma ve kovuşturma için şikâyet şartının bulunup bulunmamasıdır.
- Resen soruşturulan suçlar: Kanunda şikâyet şartı aranmadığından yetkili makamlar suç şüphesini öğrendiklerinde ilgili soruşturma işlemlerini kendiliğinden yürütür.
- Şikâyete bağlı suçlar: Kanunda öngörülen koşullarda, soruşturma ve kovuşturma yapılabilmesi için şikâyet hakkına sahip kişinin şikâyeti gerekir.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 73. maddesinde şikâyete bağlı suçlara ilişkin süre ve diğer temel hükümler düzenlenmiştir.
Şikâyetten vazgeçilmesinin hukuki sonuçları da suçun niteliğine ve ilgili kanuni düzenlemelere göre farklılık gösterebilir.
Resen Soruşturmada Şikâyetten Vazgeçilirse Ne Olur?
Şikâyete bağlı olmayan bir suçta, mağdurun veya ilgili kişinin şikâyetten vazgeçmesi kamu makamlarının soruşturmayı sürdürme yetkisini kural olarak ortadan kaldırmaz.
Örneğin resen soruşturulan bir suç nedeniyle başlatılan soruşturmada mağdurun daha sonra şikâyetçi olmadığını belirtmesi, soruşturmanın mutlaka sona ermesini sağlamaz.
Ancak olayın niteliği, suçun unsurları, deliller ve ilgili özel hükümler dikkate alınmalıdır.
Şikâyete bağlı suçlarda ise şikâyetten vazgeçme, kanuni şartların bulunması hâlinde farklı sonuçlar doğurabilir.
Resen Kovuşturma Ne Demek?
Resen kovuşturma ifadesi, uygulamada kamu davasının yürütülmesinin mağdurun kişisel talebine bağlı olmamasıyla ilişkili olarak kullanılabilir.
Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 175. maddesine göre iddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar.
Şikâyete bağlı olmayan suçlarda kamu davasının yürütülmesi, mağdurun şikâyetçi olmaya devam etmesine bağlı değildir.
Ancak kovuşturma evresinde mahkemenin gerçekleştirebileceği işlemler de Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ilgili usul hükümlerine tabidir.
Bu nedenle resen kovuşturma ifadesi, mahkemenin kanuni sınırların dışında işlem yapabileceği anlamına gelmez.
Resen Vergi Tarhiyatı Nedir?
Resen vergi tarhiyatı, vergi matrahının tamamen veya kısmen kanuni kayıtlara, belgelere veya ölçülere dayanılarak belirlenemediği durumlarda, kanunda belirtilen usule göre matrahın tespit edilmesi ve verginin tarh edilmesidir.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 30. maddesinde resen vergi tarhının şartları düzenlenmektedir.
Bu düzenleme kapsamında vergi matrahı, kanuni koşulların bulunması hâlinde takdir komisyonunca takdir edilebilir veya vergi incelemesi yapmaya yetkili kişilerce düzenlenen inceleme raporunda belirlenebilir.
Örneğin kanuni süresi içinde verilmesi gereken vergi beyannamesinin verilmemesi, ilgili koşullar altında resen tarh nedenlerinden biri olabilir.
Ancak resen tarhiyat yapılması, vergi idaresinin istediği tutarı herhangi bir hukuki dayanak olmaksızın belirleyebileceği anlamına gelmez.
Resen Vergi Tarhiyatına İtiraz Edilebilir mi?
Resen vergi tarhiyatına karşı, kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde idari veya yargısal başvuru yolları gündeme gelebilir.
Tarhiyatın hukuka uygunluğu değerlendirilirken matrahın belirlenme yöntemi, işlemin gerekçesi, tebligat ve diğer usuli şartlar önem taşır.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesinde vergi mahkemelerinde dava açma süresine ilişkin genel düzenleme bulunmaktadır.
Ancak başvurulabilecek yollar, süreler ve özel usuller somut vergilendirme işlemine göre değerlendirilmelidir.
Resen tarh edilmiş olması, verginin hiçbir şekilde yargısal denetime tabi tutulamayacağı anlamına gelmez.
Resen İnceleme Ne Demek?
Resen inceleme, yetkili makamın bir işlem veya uyuşmazlık hakkında, kanunun kendisine verdiği yetki kapsamında kendiliğinden inceleme yapmasıdır.
Örneğin idari yargıda mahkeme, uyuşmazlığın çözümü için gerekli gördüğü belgeleri ilgili kurumdan isteyebilir.
Hukuk yargılamasında ise mahkeme, dava şartları gibi bazı hususları kendiliğinden incelemekle yükümlüdür.
Ancak resen incelemenin kapsamı, işlemi gerçekleştiren makamın görev alanına ve uygulanacak hukuki düzenlemelere göre değişir.
Resen Dikkate Alınmak Ne Demek?
Resen dikkate alınmak, bir hususun taraflar tarafından ayrıca ileri sürülmesi gerekmeksizin yetkili makam tarafından değerlendirilmesidir.
Örneğin hukuk yargılamasında dava şartlarının bulunup bulunmadığı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 115. maddesi uyarınca mahkemece kendiliğinden araştırılır.
Buna karşılık zamanaşımı def’i, genel olarak borçlunun ileri sürmesi gereken bir savunmadır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 161. maddesine göre zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz.
Bu ayrım, hangi hukuki meselelerin mahkemece resen değerlendirileceğinin anlaşılması bakımından önemlidir.
Resen ve Talep Üzerine Yapılan İşlem Arasındaki Fark Nedir?
Resen işlem ile talep üzerine yapılan işlem arasındaki temel fark, işlemin başlatılması veya gerçekleştirilmesi için ilgili kişinin başvurusunun gerekip gerekmediğidir.
- Resen işlem: Yetkili makam, kanuni şartlar çerçevesinde ayrıca talep beklemeden işlem yapabilir veya yapmakla yükümlüdür.
- Talebe bağlı işlem: İlgili kişinin başvurusu veya talebi, işlemin yapılması için gerekli koşullardan biridir.
Örneğin şikâyete bağlı olmayan suçlarda Cumhuriyet savcılığı kendiliğinden soruşturma başlatabilirken, hukuk yargılamasında davanın açılması kural olarak ilgili kişinin talebini gerektirir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 24. maddesinde tasarruf ilkesi düzenlenmiş ve hâkimin taraflardan birinin talebi olmadan kendiliğinden dava inceleyip karara bağlayamayacağı belirtilmiştir.
Resen Karar Her Zaman Kesin midir?
Hayır. Bir kararın resen verilmiş olması, o kararın kesin olduğunu veya hukuki denetime kapalı bulunduğunu göstermez.
Kararın kesinliği ve başvurulabilecek kanun yolları, kararın türüne ve ilgili mevzuata göre belirlenir.
Örneğin bir mahkemenin kendiliğinden değerlendirdiği bir dava şartı nedeniyle davayı usulden reddetmesi durumunda, kararın kanun yoluna açık olup olmadığı ilgili usul hükümlerine göre incelenir.
Dolayısıyla “resen” ifadesi, kararın kesinleşme durumunu değil, işlemin veya değerlendirmenin gerçekleştirilme biçimini anlatır.
Resen Karara İtiraz Edilebilir mi?
Resen verilen bir karara karşı itiraz veya başka bir kanun yolunun bulunup bulunmadığı, kararın niteliğine ve ilgili usul hükümlerine bağlıdır.
Bir işlemin kendiliğinden gerçekleştirilmiş olması, ilgili kişinin savunma hakkının veya yargısal başvuru imkânlarının bulunmadığı anlamına gelmez.
Örneğin resen gerçekleştirilen bir idari işlem, kanuni koşulların bulunması hâlinde idari yargı denetimine konu olabilir.
Mahkeme kararlarında ise kararın türüne göre istinaf veya temyiz kanun yolları gündeme gelebilir.
Ancak her karar için bu yolların tamamının açık olduğu söylenemez.
Resen Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Resen, herhangi bir talep beklenmeden kendiliğinden işlem yapılması anlamına gelir.
- Resen ve re’sen yazımları aynı temel hukuki anlamı ifade eder.
- Bir makamın resen işlem yapabilmesi, ilgili kanuni yetki ve görevlere bağlıdır.
- Resen karar verilmesi, kararın mutlaka kesin olduğu anlamına gelmez.
- Hukuk yargılamasında hâkim, Türk hukukunu resen uygular.
- Hukuk davalarında hâkimin kendiliğinden delil toplama yetkisi genel olarak sınırlıdır.
- İdari yargıda resen araştırma ilkesi uygulanır.
- Şikâyete bağlı olmayan suçlarda Cumhuriyet savcılığı kendiliğinden soruşturma yürütebilir.
- Şikâyete bağlı suçlarda kanunda öngörülen şikâyet şartının gerçekleşmesi gerekir.
- Resen vergi tarhiyatı, Vergi Usul Kanunu’nun 30. maddesinde düzenlenmiştir.
- Bazı usuli meseleler mahkemece kendiliğinden değerlendirilirken bazı savunmaların taraflarca ileri sürülmesi gerekir.
- Resen gerçekleştirilen işlemler de kanuni şartlara bağlıdır ve niteliğine göre hukuki denetime konu olabilir.
Resen ile İlgili Hukuki Dayanaklar
Resen kavramı, hukuk sisteminde farklı alanlarda kullanılan genel bir terimdir. Bu nedenle ilgili yetkiler farklı kanunlarda düzenlenmektedir.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 24: Tasarruf ilkesi ve davanın taraf talebine bağlılığı.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 25: Taraflarca getirilme ilkesi ve hâkimin kendiliğinden delil toplamasının sınırları.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 33: Hâkimin Türk hukukunu resen uygulaması.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 114-115: Dava şartları ve mahkemenin dava şartlarını kendiliğinden araştırması.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20: İdari yargıda resen araştırma ilkesi.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 160: Cumhuriyet savcısının suç şüphesini öğrendiğinde araştırmaya başlaması.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 73: Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar.
- 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m. 30: Resen vergi tarhı.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 161: Zamanaşımının hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınamaması.
Resmî kaynaklar:
- Mevzuat Bilgi Sistemi – Güncel Kanunlar
- Adalet Bakanlığı Mevzuat ve İçtihat Bilgi Sistemi – İdari Yargıda Resen Araştırma
- Resmî Gazete – Mevzuat Değişiklikleri
Bir işlemin resen yapılabilmesi, işlemi gerçekleştiren makamın kanuni görev ve yetkilerine bağlıdır. Özellikle ceza soruşturmaları, hukuk davaları, idari yargılama ve vergi işlemlerinde resen hareket etmenin kapsamı farklılık gösterir. Bu nedenle resen işlem veya kararın hukuki sonuçları, ilgili mevzuat ve somut olayın özellikleri birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
